XtGem và thời hoàng kim của WAP – Ký ức một thế hệ làm web
Nếu bây giờ muốn tạo một website, chúng ta có WordPress, các trình kéo thả, AI viết code và rất nhiều dịch vụ có thể dựng một trang web chỉ trong vài phút. Nhưng khoảng hơn mười năm trước, câu chuyện hoàn toàn khác. Với mình, những năm đầu tìm hiểu về website không bắt đầu bằng WordPress, hosting có cPanel hay những bộ framework hiện đại. Nó bắt đầu từ những trang WAP nhỏ bé, màn hình điện thoại chỉ vài inch và một cái tên mà chắc những ai từng thuộc thế hệ “wapmaster” sẽ khó quên: XtGem.
Mình bắt đầu mày mò web vào khoảng năm 2010. Khi đó những cái tên như XtGem, Wen.ru và nhiều dịch vụ tạo WAP miễn phí là cánh cửa rất dễ tiếp cận đối với một người chưa biết lập trình nhưng lại tò mò muốn biết một website được tạo ra như thế nào. Nhìn lại bây giờ, những trang mình làm thời đó rất đơn giản, thậm chí có thể gọi là sơ sài, nhưng chính khoảng thời gian ấy lại đặt những viên gạch đầu tiên cho sở thích làm web kéo dài đến tận hiện tại.
WAP là gì và vì sao nó từng phổ biến?
Nếu bạn bắt đầu sử dụng Internet trong thời đại smartphone thì có thể từ WAP nghe khá xa lạ. WAP là viết tắt của Wireless Application Protocol, một công nghệ được sử dụng trong giai đoạn đầu để đưa nội dung Internet lên những chiếc điện thoại có màn hình nhỏ, bộ nhớ ít và kết nối mạng rất chậm. Khi điện thoại thông minh và trình duyệt hiện đại trở nên phổ biến, nhu cầu dành riêng một phiên bản web kiểu WAP dần mất đi.
Nhưng nếu quay lại khoảng cuối những năm 2000 và đầu những năm 2010, WAP lại là cả một thế giới. Khi đó không phải ai cũng có máy tính riêng và smartphone vẫn chưa phổ biến như hiện nay. Với một chiếc điện thoại có thể truy cập mạng, người ta có thể đọc tin, tải nhạc, tải game Java, hình nền, truyện, tham gia diễn đàn hoặc ghé thăm những trang cá nhân do chính những người dùng khác tạo ra.
XtGem – một cái tên rất lớn của thời WAP
Trong số những nền tảng tạo WAP thời đó, XtGem là cái tên mình nhớ nhất.
Hiểu đơn giản, XtGem là một dịch vụ cho phép người dùng tự tạo và lưu trữ website dành cho điện thoại mà không cần phải có hosting riêng hay biết lập trình từ đầu. Người mới có thể sử dụng công cụ dựng trang có sẵn, còn những người thích vọc sâu hơn lại có thể chỉnh sửa mã nguồn trực tiếp. XtGem thậm chí còn có hệ thống script riêng gọi là XtScript để người dùng tạo những chức năng phức tạp hơn.
Điều đặc biệt nhất với mình là gần như mọi thứ có thể thực hiện ngay trên điện thoại.
Bây giờ ngồi trước màn hình máy tính lớn, có VS Code, DevTools và hàng loạt công cụ hỗ trợ, đôi khi mình quên mất ngày trước có lúc chỉ với một chiếc điện thoại bé xíu vẫn có thể ngồi sửa HTML, tạo file, chỉnh header, footer rồi tải lại trang để xem kết quả.
Không nhanh, không tiện, nhưng lại rất vui.
Có một thời XtGem thực sự là một ông lớn
Gọi XtGem là một trong những “gã khổng lồ” của thời tạo WAP miễn phí không chỉ là cảm giác hoài niệm. Một bài viết của Wap Review vào tháng 1/2011 dẫn thông tin từ phía XtGem cho biết dịch vụ khi đó đã tiến gần một triệu người dùng, khoảng 100.000 website tạo trên nền tảng này có lượt xem mỗi ngày và tổng lưu lượng đạt khoảng 300 triệu lượt xem trang mỗi tháng.
Những con số đó phần nào cho thấy thời điểm ấy việc tự tạo một trang web trên điện thoại không phải thú vui của vài người lẻ tẻ.
XtGem được xây dựng để một người gần như chưa biết gì về lập trình cũng có thể bắt đầu. Theo hồ sơ giới thiệu của dự án, nền tảng này xuất hiện từ khoảng năm 2006 với mục tiêu cho phép tạo và quản lý mobile site ngay trên thiết bị có kết nối Internet, đồng thời vẫn cung cấp khả năng chỉnh sửa source code cho những người muốn đi sâu hơn.
Cảm giác tạo được trang web đầu tiên
Thứ khiến mình nhớ về XtGem không phải là một tính năng cụ thể mà là cảm giác tự tay tạo ra một thứ gì đó trên Internet.
Lúc mới bắt đầu, chỉ cần tạo được một trang chủ, viết vài dòng giới thiệu, thêm menu rồi bấm vào liên kết và thấy nó chuyển sang trang khác đã cảm thấy rất thú vị. Sau đó bắt đầu muốn làm đẹp hơn, thêm màu, thêm hình, tìm cách chỉnh CSS, chèn code của người khác chia sẻ rồi ngồi sửa từng chút một để xem chuyện gì xảy ra.
Sai thì trang hỏng.
Không hiểu vì sao hỏng thì lại lên Google hoặc diễn đàn tìm.
Tìm được đoạn code mới lại mang về thử.
Chính kiểu học rất bản năng đó khiến mình bắt đầu hiểu dần HTML và cách một website được ghép lại từ nhiều thành phần. Mình không học theo một giáo trình rõ ràng nào cả. Phần lớn chỉ đơn giản là muốn làm một thứ gì đó rồi tìm cách để làm được nó.
Sau XtGem, mình bắt đầu tò mò hơn về PHP, hosting, tên miền, cơ sở dữ liệu, rồi tìm hiểu những mã nguồn như phpBB, vBulletin, XenForo, blog và nhiều hệ thống khác. Đến khoảng năm 2016 mình chuyển sang sử dụng WordPress nhiều hơn.
Nhìn lại thì XtGem không phải đích đến, nhưng nó lại là một trong những điểm bắt đầu rất quan trọng.
Thời mà copy một đoạn code cũng thấy vui
Cộng đồng làm WAP ngày đó cũng có một nét rất riêng.
Có rất nhiều trang chia sẻ code, thủ thuật, template, script và đủ loại hướng dẫn. Những đoạn head, foot, code menu hay hiệu ứng được truyền từ trang này sang trang khác. Chỉ cần tìm được một đoạn code hay, chỉnh cho chạy được trên trang của mình đã có cảm giác như vừa làm được một thứ gì đó rất lớn.
Ngay cả trên những diễn đàn công nghệ Việt Nam còn lưu lại các bài hướng dẫn tạo và chỉnh sửa WAP XtGem từ năm 2012, cho thấy việc chia sẻ code, sửa head.html, foot.html hay xây dựng các trang mobile lúc đó từng là một chủ đề rất quen thuộc trong cộng đồng.
Bây giờ nhìn lại những đoạn code đó có thể thấy cực kỳ đơn giản. Nhưng mình nghĩ không nên đánh giá chúng bằng tiêu chuẩn hiện tại. Trong bối cảnh khi đó, đối với một học sinh hoặc một người chưa có máy tính mạnh, XtGem giúp họ lần đầu hiểu rằng Internet không chỉ là nơi mình vào để đọc nội dung.
Rồi smartphone xuất hiện và WAP dần biến mất
Smartphone phát triển rất nhanh, màn hình lớn hơn, tốc độ mạng tốt hơn và trình duyệt trên điện thoại dần có khả năng hiển thị những website gần giống máy tính. Responsive Web Design cũng khiến một website có thể tự thích nghi với nhiều kích thước màn hình, vì vậy nhu cầu phải tạo riêng những trang WAP cực nhẹ ngày càng ít đi.
Người dùng chuyển sang Facebook và các nền tảng mạng xã hội. Những trang tải game Java, nhạc chuông, hình nền hay diễn đàn mobile dần vắng người. Những wapsite từng rất đông khách lần lượt biến mất hoặc chỉ còn tồn tại như một ký ức.
Điều thú vị là nhiều năm sau vẫn có những người tình cờ quay lại XtGem và kể về các trang mình từng làm từ hơn chục năm trước. Có lẽ với những người từng trải qua giai đoạn đó, XtGem không chỉ là một dịch vụ tạo website. Nó là một phần ký ức của Internet.
XtGem đã cho mình nhiều hơn một trang WAP
Nếu bây giờ hỏi mình XtGem đã giúp gì cho hành trình làm web của mình, câu trả lời chắc chắn không phải là những kỹ thuật mình từng học trên đó. Phần lớn công nghệ của thời đó đã cũ từ lâu.
Điều còn lại là sự tò mò.
Từ câu hỏi “làm thế nào để đổi màu chữ?” sẽ dẫn đến CSS. Từ việc muốn có một diễn đàn sẽ dẫn đến PHP và database. Từ việc muốn website có địa chỉ riêng sẽ bắt đầu tìm hiểu domain và hosting. Rồi từ những trang WAP đơn giản lại đi tiếp tới phpBB, vBB, XenForo, WordPress và nhiều thứ khác sau này.
Với mình, hành trình làm web từ khoảng năm 2010 cũng bắt đầu theo một cách đơn giản như vậy.
Không có mục tiêu trở thành lập trình viên.
Không có kế hoạch phải học công nghệ nào.
Chỉ đơn giản là thấy vui khi tạo được một trang web của riêng mình và muốn biết thêm một chút nữa.
Một chút hoài niệm dành cho thế hệ wapmaster
Ngày nay nếu đưa XtGem cho một người mới học web, có lẽ họ sẽ thấy mọi thứ quá đơn giản và cũ kỹ. Chỉ vài phút với WordPress hoặc một công cụ AI hiện nay đã có thể tạo ra thứ đẹp hơn rất nhiều những gì chúng mình từng mất hàng ngày để làm.
Nhưng mình vẫn nghĩ thời WAP có một nét thú vị mà rất khó tìm lại.
Đó là thời điểm Internet còn tạo cho mình cảm giác như một vùng đất rất rộng để khám phá. Mỗi đoạn code mới, mỗi trang web mới hay thậm chí một menu vừa sửa thành công đều có thể đem lại cảm giác rất vui.
XtGem với mình chính là một phần của quãng thời gian đó.
Một công cụ tạo WAP miễn phí, một trong những cái tên rất lớn của mobile web thời ấy, và quan trọng hơn là nơi giúp một cậu học sinh vào khoảng năm 2010 bắt đầu tò mò về việc website thực sự được tạo ra như thế nào.
Hơn mười năm sau, công nghệ đã thay đổi rất nhiều. Từ những wapsite đơn giản, mình đã đi qua PHP, diễn đàn, WordPress rồi đến AI và những công nghệ mới hiện tại.
Nhưng đôi khi nhìn lại, mình vẫn thấy những trang XtGem ngày ấy có một điều rất đáng nhớ:
Chúng không đẹp, không hiện đại, nhưng chúng khiến mình muốn học thêm.